×

Księga związanej przezroczystości

nr katalogowy: 16

Berdyszak Jan

(1934–2014)

Księga związanej przezroczystości
1977


szkło, lina

27,5 × 42 × 16 cm

sygnowany na odwrociu: JAN | BER | DYSZ | AK


Reprodukowany:

  • T. Książek, Potencjalizm księgi, „Exit”, nr 4 (68)/2006
  • Jan Berdyszak. Prace 1960–2006, oprac. M. Smolińska, W. Makowiecki, M. Pawłowski, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2006, poz. kat. 205, il. s. 230, 231.

Jan Berdyszak dał się poznać jako artysta wyjątkowo wszechstronny, z powodzeniem wykorzystujący w swojej twórczości szeroki wachlarz technik i mediów. Interesowały go jednak nie tylko studia plastyczne, lecz także pogłębiona refleksja na temat ich filozoficznych podstaw. Szczególnie zdawała się inspirować go dalekowschodnia teoria przestrzeni. Zgłębiał naukę taoistycznego myśliciela Lao–Tsy, zgodnie z którą każde zjawisko funkcjonuje w harmonijnej dychotomii ze swoim przeciwieństwem, a zatem wnętrze i zewnętrze – wartości względem siebie opozycyjne – wzajemnie się równoważą tworząc kosmiczną jedność*. Takie pojmowanie rzeczywistości i przestrzeni przełożyło się na artystyczne poszukiwania związane z odejściem od tradycyjnie rozumianego obrazu zamkniętego w regularnej formie płótna, na rzecz malarskich form otwartych, fragmentarycznych, powycinanych itp. Z kolei w instalacjach sięgał często po szkło – materiał przezroczysty, sprawiający wrażenie niematerialności czy wręcz nieobecności tworzywa. W sztuce Jana Berdyszaka rolę odgrywa więc nie tylko to, co jest, ale również to, czego nie ma – pustka, o której pisał w jednym ze swoich szkicowników:

„Spośród wszystkich bytów dwa są niezniszczalne, może dlatego, że egzystują wyłącznie jako procesy i względności, a są nimi czas i przestrzeń. Pustka przestrzeni posiada przewagę nad wszystkim, skoro nie można jej zniszczyć, tak jak można zniszczyć życie, przedmioty czy formy”**.

Artysta prowadził niemalże mistyczne dociekania na temat sztuki przekraczającej granice materii. W latach 70. rozpoczął prace nad cyklem „Ksiąg” – szklanych rzeźb, którym nadawał formy otwartych lub zamkniętych książek. Prezentowana Księga związanej przezroczystości należy do tego drugiego rodzaju prac. Artysta zastosował w niej nietypowe tworzywa rzeźbiarskie; oprócz lubianego przez siebie szkła, użył także grubych lin, którymi połączone są poszczególne „strony” jego księgi. Rzeźba–książka stworzona przez Jana Berdyszaka nie pozwala się otworzyć, co wprowadza w proces jej odbioru rodzaj nieredukowalnego napięcia. Szklane tafle związane liną tworzące „Księgę związanej przezroczystości” sprawiają, że paradoksalnie jest ona jednocześnie transparentna, jak również niedostępna i hermetyczna. Dodatkowo ułożenie płytek w kilku warstwach sprawia, że szkło traci swoją jasność i tytułową przezroczystość. Można stwierdzić, iż generowanie tego typu gry przeciwieństw, jak jasne–ciemne, otwarte–zamknięte czy wreszcie widzialne–niewidzialne na wiele dekad stało się esencją głęboko filozoficznej sztuki uprawianej przez Jana Berdyszaka.

„Okazuje się wszakże, iż przezroczystość można zagęścić tak, że nagle zaczynamy ją widzieć, ale już jako inny kwalitet: jako gęstość właśnie. Owo płynne przejście od przezroczystości do gęstości – to jedno z najbardziej fascynujących poruszeń w sztuce Jana Berdyszaka. Na pojęciu gęstości zbudowane zostały te utwory, w których nakładane na siebie tafle szklane przygaszają całe zassane przez siebie światło, dając pole półmrokowi i ciemności. Proces ten rozpoczął się od chęci artysty zastąpienia rzeźby gęstością, tak jak malarstwo zostało zastąpione »żywą« przestrzenią. Artysta sięgnął więc po wartości, które mówią nam o czymś innym, niż to, co znamy pod pojęciami obrazu i rzeźby”***.


* E. Kościelak, M. Szafkowska, Jan Berdyszak. Szkice i rysunki, Wrocław 2012, s. 11.

** J. Berdyszak, Szkicownik nr 52, 1970, cyt. za: B. Kowalska, Jan Berdyszak 1934—2014, Lublin 2015, s. 22.

*** A. Kępińska, Ontologia przestrzeni, [w:] Jan Berdyszak. Twórczość z lat 1960–2000, red. H. Gajewska, Orońsko 2002, s. 95–96.